در آنچه كه ( از اموال ) از خود به جاى گذاشته‌ام يعنى آن اموال را در راه خير و احسان و هر راهى كه مايه رضاى خدا است خرج كنم . بعضى « 1 » از مفسرين گفته‌اند : مراد از « ما تركت » دنيا است كه با مردن تركش كردند و مراد از عمل صالح تنها انفاق مالى نيست ، بلكه همه عبادات مالى و غير مالى از قبيل نماز ، روزه ، حج ، و غيره است . گفتار اين مفسر بد نيست ولى احتمال اولى با ظاهر آيه بهتر وفق مىدهد . * ( « كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها » ) * - يعنى هرگز ، او به دنيا برنمىگردد ، و اين سخن ( مرا برگردانيد باشد كه در آنچه به جاى نهاده‌ام عملى صالح كنم ) ، تنها سخنى است كه او مىگويد : يعنى سخنى است بىاثر ، و اين كنايه است از اجابت نشدن آن . * ( « وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ . . . » ) * كلمه « برزخ » به معناى حائل در ميان دو چيز است ، هم چنان كه در آيه « بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ » « 2 » به اين معنا آمده ، و مراد از اينكه فرمود : برزخ در ما وراى ايشان است ، اين است كه اين برزخ در پيش روى ايشان قرار دارد ، و محيط به ايشان است و اگر آينده ايشان را و راى ايشان خوانده ، به اين عنايت است كه برزخ در طلب ايشان است ، همانطور كه زمان آينده امام و پيش روى انسان است و در عين حال گفته مىشود : « وراءك يوم كذا » معنايش اين است كه « چنين روزى به دنبال تو است » و اين تعبير به اين عنايت است كه زمان طالب آدمى است ، يعنى منتظر است كه آدمى از آن عبور كند ، و اينهم كه بعضى گفته‌اند : كلمه « وراء » به معناى احاطه است معنايش همين است ، هم چنان كه در آيه « وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً » « 3 » هم معناى دنبال هست و هم معناى احاطه . و مراد از « برزخ » عالم قبر است كه عالم مثال باشد و مردم در آن عالم كه بعد از مرگ است زندگى مىكنند تا قيامت برسد اين آن معنايى است كه سياق آيه و آياتى ديگر و روايات بسيار از طرق شيعه از رسول خدا ( ص ) و ائمه اهل بيت ( ع ) و نيز از طرق اهل سنت بر آن دلالت دارد و بحث پيرامون آن در جلد اول اين كتاب گذشت .

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 117 . ( 2 ) ميان آن دو دريا حائلى است كه آب آن دو با يكديگر مخلوط نمىشود . سوره الرحمن ، آيه 20 . ( 3 ) و در پى آنان شاهى بود كه هر كشتى را به غصب مىگرفت . سوره كهف ، آيه 79 .